Chương 6 của giáo trình 土木 rất rộng. Buổi này thầy chỉ chọn hai chủ đề liên quan tới nhiều người nhất: công tác đất (切り土・盛り土 và bảo vệ mái dốc), và giàn giáo — thứ mà thợ ngành nào lên công trường cũng phải đứng lên.
Nhật Bản nhiều núi, nên muốn làm đường hay xây nhà thì trước hết phải tạo ra mặt bằng phẳng. Thầy vẽ đường viền địa hình gốc trước để lát nữa so sánh — chỗ nào bị xén đi, chỗ nào được đắp thêm.
Máy đào (バックホウ) xén sườn núi xuống — đó là 切り土. Muốn mặt bằng rộng thêm nữa thì đổ đất bù vào chỗ trũng, nhưng phải xây 擁壁 trước để đất không tràn ra.
Phía đắp có 擁壁 đỡ nên tương đối yên tâm. Nguy hiểm nằm ở phía đào: đất ở đó vốn bị giữ bởi khối đất đã bị xén mất, giờ hở ra nên dễ lở. Vì vậy mới phải làm 法面保護工事.
Có mặt bằng rồi vẫn chưa xây được ngay — nền còn xốp, phải dùng máy nặng như ロードローラー lu lèn cho chặt. Nền cứng rồi mới dựng nhà. Muốn ở yên tâm trên mảnh đất 切り土・盛り土 này thì 法面保護工事 (phía đào) và 擁壁 (phía đắp) là hai thứ quyết định.
Ảnh công trường mở rộng đường. Mặt dốc bên phải chính là 切土法面 vừa được máy đào tạo ra. Để nguyên như thế, gặp mưa lớn là sạt.
Một cách gia cố: xếp các block bê tông phủ kín mặt dốc. Nước mưa vẫn thoát được nhưng đất không bị cuốn trôi.
Ở Nhật, sau mưa lớn là tin sạt lở đất lại lên truyền hình. Vì vậy khi định mở đường bên dưới một sườn núi yếu, phải khảo sát trước và làm biện pháp chống sạt — không đợi xảy ra rồi mới xử lý.
Bên dưới sườn dốc này là một con đường xe chạy khá đông, nên phải gia cố cho mái dốc khỏi lở. Kiểu lưới ô vuông này gọi là フレーム吹付け工法 — đi xe trên đường núi ở Nhật là thấy suốt.
Trình tự: chặt bỏ cây, gạt hết đá có thể lăn xuống, rồi căng lưới thép bám theo 地山. Đây là bước chuẩn bị trước khi phun bê tông.
Chuẩn bị xong thì phun bê tông lên lưới. Nhìn kỹ phía trên có dây thừng — thợ phải buộc người cố định vào dây rồi mới phun. Chỗ như thế này máy lớn không vào được, nên phải làm bằng sức người (人力施工).
Bảo vệ mái dốc cũng có loại phải dựng hẳn giàn giáo mới làm được. Phóng to một góc thì thấy đây là 単管足場 — ghép ống nên tạo được hình rất phức tạp. Dựng giàn giáo là việc của thợ とび, nhưng người đứng lên giàn giáo thì đủ mọi nghề — nên từ đây thầy chuyển sang nói về giàn giáo.
緊結 nghĩa là buộc chặt hai vật trở lên lại với nhau. Loại くさび緊結式 làm được việc đó rất nhanh, chỉ việc lắp vào rồi đóng nêm. Thầy dặn: giáo trình liệt kê mấy loại giàn giáo thì nên thuộc hết, vì đề hay hỏi tên loại.
Năm điểm này người thợ とび dựng giàn giáo dĩ nhiên phải thuộc. Nhưng thầy nhấn: người sử dụng giàn giáo cũng cần biết — nhìn giàn giáo mà thấy đủ năm thứ này thì mới yên tâm tập trung làm việc.
Nền đất chỗ dựng giàn giáo mà yếu thì giàn giáo có thể lún hoặc đổ. Vì vậy phải lót 敷板 (mũi tên vàng trong ảnh) để dàn đều tải trọng xuống đất.
Giàn giáo trùng tu lâu đài — rất nặng. Nhìn xuống chân sẽ thấy 敷板 ở đây là tấm thép, trên đó còn xếp thêm dầm thép rồi mới dựng giàn giáo lên. Đó chính là 「基礎を強固に」.
Nhà dân thì khó đặt tấm 敷板 dài, nên dùng 敷盤 — tấm vuông bằng kim loại hoặc nhựa, lót riêng cho từng chân để cả giàn không bị lún.
Chú ý phân biệt: 敷板 (tấm dài) ≠ 敷盤 (tấm vuông từng chân).
Giàn giáo có cái cao tới 40 m. Ở tầng dưới cùng chỉ lệch một chút thôi thì lên trên sai lệch thành rất lớn. Vì vậy khi dựng tầng đáy, thợ làm hai người một tổ, vừa soi thước thăng bằng (レベル) vừa hô nhau nhích lên nhích xuống để chỉnh cho thật chuẩn.
Chân giàn giáo thường là loại vặn ren để chỉnh cao thấp (ジャッキ式). Chỉnh xong phải đóng đinh cố định xuống 敷板 cho khỏi xê dịch — đúng như trong ảnh.
Thầy cho xem một ảnh chưa đạt. Tấm 敷盤 vàng có lót thật, nhưng chân giàn giáo đặt lệch quá về mép — sắp trượt ra ngoài. Tấm màu cam phía sau nhìn kỹ thì đã nứt. Học xong ba điểm ①②③ là mình đủ sức tự nhìn ra những chỗ nguy hiểm như vậy.
Chân đế chắc rồi thì càng lên cao càng cần 筋交い: thanh lắp chéo giữa cột đứng và thanh ngang, để giàn giáo chịu được lực đẩy ngang. Trong ảnh có một thanh giằng rất lớn chạy chéo qua cả mảng giàn giáo.
Giàn giáo nhìn ngang thì bề rộng rất mỏng, nên dễ đổ ụp. Cách chống: khoan lỗ vào tường công trình rồi dùng 壁つなぎ nối giàn giáo với công trình. Chủ toà nhà đôi khi không thích bị khoan tường, nhưng xét về an toàn thì bắt buộc phải làm.
壁つなぎ cũng có nhiều kiểu. Kiểu クランプ式 kẹp trực tiếp vào bộ phận có sẵn của công trình để nối với giàn giáo.
Không phải giàn giáo, nhưng nguyên lý giống hệt: cần trục tháp cao như vậy cũng phải dùng 壁つなぎ loại thật chắc để cố định vào toà nhà cho khỏi đổ.
Nhà thấp thì hay dựng 先行足場 — giàn giáo có trước, công trình có sau. Nhưng khi đó chưa có tường để bắt 壁つなぎ, nên phải dùng ống 単管 nối các mặt giàn giáo lại với nhau cho cứng.
Điểm quan trọng nhất trong ảnh: tấm bạt (シート). Chưa có nhà chắn gió mà để bạt căng ra, gặp gió mạnh là giàn giáo bị thổi đổ. Vì vậy ngày gió to hoặc khi hết ca, phải gấp bạt lại — không để mở.
Thầy dặn câu cuối: đi ngoài phố sẽ gặp rất nhiều công trường có giàn giáo. Hãy nhìn bằng con mắt vừa học — giàn giáo này dựng kiểu gì, có đủ 敷板・建地垂直・脚部固定・筋交い・壁つなぎ chưa, có an toàn không. Nhìn như vậy vài lần là nhớ rất lâu.